http://addurl.nu Verification: 2eb47d17cfb1428b Your SEO optimized title page contents
آخرین خبرها
خانه / دانش آموز / آموزشی(دانش آموزان) / تنوع بیولوژیکی چیست؟ زیست آموزان به صورت تخصصی پاسخ میدهد

تنوع بیولوژیکی چیست؟ زیست آموزان به صورت تخصصی پاسخ میدهد

تنوع بیولوژیکی

قبل از اجرای یک برنامه دراز مدت اصلاحی، به طور معمول مطالعات ژنتیکی انجام میگیرد. مطالعاتی

در مورد مقدار و ماهیت تنوع ژنتیکی و همبستگی بین صفات الزام است تا یک برنامه موثر اصلاحی نظیر

گزینش یا تلاقی برای اصلاح یک رقم اجرا گردد. تنوع بیولوژیکی به تعداد، گوناگونی و تغییرات گونه های

گیاهی، جانوری و میکروارگانیسمها و سیستم های اکولوژیکی اطلاق می شود. تنوع بیولوژیکی را می

توان در سه سطح تعریف کرد:

– تنوع ژنتیکی که به اختلافات موجود درون یک گونه اطلاق می شود.

– تنوع گونهای که به تنوع و فراوانی گونه های مختلف در یک ناحیه اطلاق می شود.

– تنوع اکوسیستمی که به وسیله رستنگاههای متنوع مانند علف زارها یا باتلاقهایی که در داخل یک منطقه

به وجود می آید توصیف می شود)Jensen al et ,.0991. )

۱ -منبع ژنتیکی

واژه منبع ژنتیکی به معنای وسیع کلمه، شامل تنوع ژنتیکی در هر موجود بیولوژیکی است و در مفهوم

محدودتر، عبارت از تنوع ژنتیکی موجود در گیاهان زراعی و گونه های وحشی وابسته به آنها می-

باشد)۱۹۸۷, IBPGR .)انواع منابع تنوع ژنتیکی گیاهی که توفیق برنامه های آینده اصلاح نباتات به آن

بستگی دارد، عبارتند از: گونه های وحشی، ارقام بومی، اشکال ابتدایی گیاهان زراعی در مراکز تنوع

اولیه آنها ، گیاهان مهاجر به مراکز ثانویه ای که تنوع آنها ممکن است در آنجا زیادتر شده باشد و ارقام

زراعی )۱۹۷۱, Retiz and Creech .)براساس تقسم بندی هارالن و دویت )۰۹۹۰ )در هر منبع

ژنتیکی ، سه دسته مواد ژنتیکی وجود دارد:

الف- منبع ژنی اولیه : شامل گونه هایی است که میتوانند هیبریدهای بارور تولید کنند.

ب- منبع ژنی ثانویه: شامل گونه هایی است که واجد ژنهای قابل دسترستر را دارا بوده و هیبریدهایی با

باروری محدود ایجاد می کنند.

ج- منبع ژنی ثالثیه : این منبع دارای ژنهایی است که به راحتی قابل انتقال به گونه های زراعی نبوده و

در برنامه های اصلاح نباتات و دورگ گیری فقط در سطح محدود مورد استفاده قرار میگیرند.

۲ -عوامل موثر در تنوع ژنتیکی

ترکیب ژنتیکی یک جمعیت گیاهی تحت تاثیر جهش، مهاجرت و نوترکیبی قرار میگیرد در مقابل، تنوع

ژنتیکی به وسیله گزینش مصنوعی و طبیعی و رانده شدگی ژنتیکی کاهش مییابد. تغییر در فراوانی

اللهای مطلوب که سازگاری گیاهان به محیطهای ساخت بشر را افزایش میدهند، در تکامل گیاهی بسیار

مهم بوده و بیانگر تنوع ژنتیکی گیاهی فعلی هستند )۱۹۹۹ , Ortiz .)همچنین، مکانیزمهایی از قبیل گرده

افشانی طبیعی، موانع جغرافیایی، سیستمهای اصلاحی خود ناسازگاری، نرعقیمی و تکثیر رویشی، تکامل

و اهلی شدن گیاهان را تحت تاثیر قرار داده اند.

۳ -روشهای برآورد تنوع ژنتیکی

در حال حاضر گرایش فزاینده ای برای دستیابی به نشانگرهای بیشتر جهت تهیه و ایجاد نقشه کامل ژنتیکی

در اکثر گیاهان زراعی وجود دارد. این قبیل نقشه ها باعث میشوند که ژنهای اصلی که شناسایی میشوند،

بسرعت تعیین محل گردند. نشانگرهای به عنوان یک وسیله برای شناسایی قطعات کروموزوم و دنبال

کردن آنها در برنامههای هیبریداسیون برای انتقال مستقیم ژنها به کار میروند. نشانگرها همچنین برای

شناسایی ژنوتیپها و خلوص ژنتیکی ارقام زراعی مورد استفاده قرار می گیرند. به طور کلی، نشانگرها

را می توان به چهار گروه تقسیم نمود )بزرگی، ۰۱۹۱:)

۳-۱ نشانگرهای مورفولوژیکی

نشان دهنده تنوع در شکل ظاهری یا نحوه عملکرد یک گیاه هستند. ظهور ریشک، رنگ دانه، واکنش به

هورمونها و علفکشها و بیماریها از این گونه هستند. اما ارزیابیهای فنوتیپی به دلیل تاثیر محیط روی

بیان ژن، وجود اثرات غالبیت و اپیستازی، وجود پلیوتروپی،تغییر در نفوذ ژن، وابستگی به بافت و مرحله

رشدی، زمان بر بودن آزمایشات ارزیابی و محدود بودن اطالعات ژنتیکی بدست آمده کاربرد محدودی

دارند )موسوی زاده، ۰۱۳۱٫)

۳-۲ نشانگرهای سیتولوژیکی

های آنها، خصوصا گیاهان وحشی و ٌ انجام مطالعات سیتوژنتیکی در گونه های گیاهی و همچنین جمعیت

بومی، اهمیت زیادی دارد و دارای یک نقش عمومی در اصلاح گیاهان مختلف زراعی و همچنین نقشهای

اختصاصی مختلفی بر حسب ساختار سیتوژنتیکی و اهداف اصلاحی در گونه های خاص میباشد. نقش

عمومی سیتوژنتیک عبارت است از فراهم آوردن اطالعات کمی روی تاریخچه تکاملی گیاه، بررسیهای

سیتولوژیکی و تعیین مشخصات آن، قرابت گونه ها و غیره. برخی از این اطالعات جهت دسترسی به

اهداف اصلاحی و تعیین استراتژی مناسب ضروری است. وجود اختالف در شکل و اندازه کروموزومها

میتواند بیانگر اختلافات ژنتیکی باشد )۱۹۸۹, sharma and Sharma )تلوسنتریکها،

ایزوکروموزمها، جابجاییها و الگوهای نواربندی از این گروهند.

۳-۳نشانگرهای پروتئینی

نمایانگر تنوع در پروتئینها )محصوالت حاصل از ژنها( هستند. ایزوزیمها و ترکیبهای پروتئین

آندوسپرم از این نوع هستند. روشهای بیوشیمیایی براساس الکتروفورز پروتئینهای بذر و آنزیمها ارایه

شدند که مفید بودن آنها در تجزیه و تحلیل تنوع ژنتیکی به اثبات رسیده است. این روشها تفاوت بین

پروتئینهای ذخیره ای دانه یا آنزیمهای رمز شونده به وسیله اللهای مختلف یک مکان ژنی یا چند مکان

ژنی را شناسایی میکنند. استفاده از روشهای بیوشیمیایی تا حدی اثر محیط را حذف میکند، اما مفید بودن

آنها به علت عدم توانایی در شناسایی سطوح پایین تنوع، پوشش ژنومی محدود، توزیع غیر تصادفی و

تعداد کم آنها محدود می شود )بزرگی، ۰۱۹۱٫)

۳-۴ نشانگرهای مولکولی

انعکاس دهنده مستقیم تنوع در ساختمان ژنتیکی )ساختمان DNA )هستند. نشانگرهایRFLP ،RAPD

از این نوع میباشند. این روشها مکمل روشهای قدیمی ارزیابی تنوع هستند. تجزیه DNA میتواند

درتمام مراحل رشد با مقدار کم مواد گیاهی و با استفاده از هر قسمت گیاه انجام شود ) ;۲۰۰۲, Karp

۲۰۰۴, Rao .) روشهای مولکولی استفاده شده برای شناسایی تنوع ژنتیکی در سطح DNA به طور

کلی براساس کاربرد آنزیمهای برشی که توالیهای خاص و کوتاه DNA را تشخیص و برش میدهند،

نظیر چند شکلی طولی قطعات برشی )RFLP )و یا براساس واکنش زنجیره پلیمراز می باشند. اهمیت

روشهای مبتنی بر PCR[0 ]مانند چند شکلیهای قطعات تکثیر شده تصادفی DNA) RAPD (چند

شکلی طولی قطعات تکثیر شده )AFLP[2 )]و توالی های ساده تکراری )SSR[1 )]در مطالعات تنوع

به اثبات رسیده است مقایسه تکنیکهای مختلف مشکل میباشد. زیرا هر روش مزایا و معایب خاص خود

را دارد و کاربرد یک سیستم براساس هدف مطالعه و خصوصیات گونه ای متفاوت میباشد )Karp et

al , .0999 .)در دهههای اخیر از مارکرهای ملکولی بمنظور تهیه نقشههای ژنتیکی و به نژادی گونههای

زراعی استفاده زیادی شده است. تهیه نقشه ژنتیکی با استفاده از نشانگرهای ملکولی مثل RFLP برای

ژنتیکدانهای گیاهی و اصلاح کنندگان ابزاری قوی است. این نشانگرها بطور موفقیت آمیزی در تعیین

تنوع ژنتیکی بسیاری از گونه های علوفه ای و گرامینه های چمنی بکار می رود ) sharma al et ,

Roldan- ;0999 ,.al et pillay and myers, 1999; Zhang ;0999 ,et al mace ;0991

Ruiz al et ,.2111 ;Guthridge al at ,.2110 .)هزینه باال و زمان بر بودن این تکنیک از عوامل

محدود کننده ارزیابی تنوع ژنتیکی در مقیاس بزرگ و مطالعه ژنتیک جمعیتها بوده است. با توجه به

مشکالت تکنیک RFLP ،نشانگرهای مبتنی بر تکنیک PCR مانند RAPD ،SSR و AFLP توسعه

Xuet ;0993 ,.et al De Bustos ;0991 ,.et al Vos ;0991 ,. et a Wiliams( کردهاند پیدا

al ,.2111 .) به رغم چند شکلی باالی نشانگرهای SSR ،برای طراحی آغازگرها در این تکنیک به

اطالعات اولیه از توالی نوکلئوتیدی ژنوم مورد مطالعه نیاز است )Sun al et ,.0993 .)تکنیک RAPD

این محدودیتها را نداشته و با استفاده از آن میتوان تعداد زیادی نشانگرهای چندشکل را در مدت زمان

کمتر و بدون اطالع قبلی از توالی ژنومی، مورد استفاده قرار داد. ولی باید خاطر نشان کرد که در شرایط

آزمایش غیر استاندارد، تکرار پذیری نشانگرهایRAPD کاهش مییابد )Prenner al et ,.0991 .)با

وجود این، اطالعات بدست آمده از روش RAPD به ویژه در سطح درون گونه ای ) santos Dos et

al ,.0991 )با نشانگرهای دیگر تطابق داشته است. RAPD یک نشانگر غالب است که برای بررسی

تنوع ژنتیکی و گروه بندی ژنوتیپها در چند گونه گیاهی استفاده شده است )Haley al et ,.0991 ;

Bussell, 1999; ;0993 ,.et al Thompson and nelson, 1998; Thompson

.)۰۹۹۹ ,.et al Ouborg

مزایا و نقاط ضعف نشانگرهای مولکولیDNA

الف – یکی از عوامل مهم بازدارنده آنالیزهای ژنتیکی، فقدان و عدم وجود نشانگرهای DNA در مقایسه

با نشانگرهای بیوشیمیایی)پروتئینی( و نشانگرهای مورفولوژیکی از کثرت و تنوع بسیار زیادی

برخوردارند.

ب – نشانگرهای مولکولی DNA در کلیه بافتها و در کلیه مراحل رشد گیاهان قابل دستیابی هستند. به

دلیل سهولت و فراوانی، بیشتر از برگ گیاهان جوان برای استخراج استفاده میشود. همچنین پس از

استخراج میتوان نمونه های DNA را برای مدت طوالنی حفظ و نگهداری نمود. نشانگرهای

مورفولوژیکی، بیوشیمیایی و یا سیتوژنتیکی در اندانهای خاص و در مراحل خاصی از رشد قابل دسترسی

هستند.

ج- نشانگرهای مولکولی DNA عاری از تاثیر پلیوتروپیک برروی صفات اقتصادی/ زراعی میباشند و

ثبات بسیار باال از نسلی به نسل دیگر انتقال مییابند.

د- پروبها، محدود به رشته های کد کننده نیستند و میتوانند تنوع پنهان را نیز آشکار سازند )بزرگی،

.)۰۱۹۱

اطالعات حاصل از روش های مولکولی در بررسی تنوع ژنتیکی

اطالعات حاصل از روش های مولکولی در بررسی تنوع ژنتیکی به طور خالصه به شرح زیر می-

.) Karp, 2002(باشند

۰ -معیاری برای سنجش تنوع موجود در درون و بین گونه ها میباشد.

۲ -چگونگی تقسیم تنوع در بین و درون جمعیتها را در طی زمان و مکان نشان می دهد.

۱ -بیانگر تاریخچه جمعیت، شجرههای ژنتیکی، شجره های ژنی و تعیین مقاومت تمایز رویدادهای حال

با گذشته است.

۱ -مقیاسی از میزان اختالف بین ژنها، توالیها، جمعیتها یا گونه ها است.

۱ -درجه خویشاوندی بین خویشاوندان را مشخص مینماید.

۱ -آیا افراد از نظر ارثی یکسان یا جدا هستند.

۹ -دامنه ژنهایی را که مبادله شده اند نشان میدهد.

۳ -عدم تعادل ناشی از پیوستگی و همبستگی بین مکانی را در بررسی تنوع اللی بیان میکند.

روشهای مولکولی مختلف میتوانند این نوع اطالعات را فراهم کنند اگر چه، به رغم پیشرفتهای اخیر

در علم ژنوم های گیاهی، فعالً هیچ روشی به تنهایی نمیتواند تمامی اطالعات بیان شده در باال را فراهم

نماید. به عنوان مثال، در مورد نشانگرهای غالب، امکان شناسایی ژنوتیپهای هتروزیگوت از هموزیگوت

غالب وجود ندارد. در حالی که، نشانگرهای همبارز امکان شناسایی اللهای مختلف را میدهند. برخی از

روش ها، طیف های چند مکانی تولید می کنند در حالی که برخی دیگر تنوع را در یک مکان ژنی شناسایی

میکنند. برخی از نشانگرها اطالعات شجره ای )یعنی تاریخچه تکاملی( را ارایه میکنند. برخی دیگر

اطالعات مربوط به روابط phenetic( یعنی براساس تمام شباهتها( را فراهم میکنند. درک درست از

نوع اطالعاتی که برای مدیریت صحیح تنوع ژنتیکی الزام است، در این نکته مهم نهفته است که روش

ارایه شده برای کسب اطالعات، روش مناسبی باشد. مسئله مهم دیگر این است که کیفیت اطالعات کسب

شده برای هر سیستم نشانگری، بستگی به استراتژی نمونه گیری به کار گرفته شده و روش یا روشهایی

دارد که به وسیله آن داده ها ثبت و تجزیه میشوند. باالخره روشهای مولکولی مختلف از نکته نظر منابع

مورد نیاز، قابلیت تکرار پذیری قابلیت انجام اتوماتیک و قرار گرفتن آسان داده ها در بانک اطالعاتی با

هم متفاوت هستند. با توجه به این نکات، انتخاب مناسبترین روش ممکن مشکل است. بنابراین، معموالً

ترکیبی از روشهای مختلف برای تحت پوشش قراردادن تمامی نیازهای اطالعاتی مورد نیاز، ارجحیت

دارد ولی این موضوع هزینه کاربرد روشهای مولکولی را افزایش میدهد. یک روش جایگزین کاهش

تعداد نمونه های مورد تجزیه و تحلیل داده است و به این ترتیب هزینه روشهای مولکولی محدود میشود

)۱۹۹۲,Johnson .)به رغم این مشکالت، از سال ۰۱۹۱ به این طرف، پیش زمینه برای مطالعه تنوع

ژنتیکی بر اساس روشهای مولکولی بطور چشمگیری پیشرفت کرده است و وحدت نظر عمومی در

رابطه با مناسبترین نوع نشانگرها نیز حاصل شده )Karp al et ,.0999 .)از میان روشهای مختلف

شناسایی چند شکلی در سطح DNA تنها انواع مهم آنها در رابطه با مدیریت تنوع ژنتیکی در اینجا مورد

بحث قرار خواهد گرفت.

۳-۴-۱ چند شکلی قطعاتDNA تکثیر شده تصادفی)RAPD)

روش PCR به همراه خود، موجی از فن آوریهای جدید را به ارمغان آورد. از جمله این فنآوری میتوان

به تکنیک RAPD اشاره کرد که کاربرد آن نیازی به دانش قبلی از توالیهای درون ژنوم ندارد. بلکه به

استفاده از آغازگرهای تصادفی یا عمومی تکیه دارد. در روش Williams (RAPD al et ,.0991 )

یک آغازگر تصادفی به قسمت هایی از DNA الگو متصل و عمل تکثیر قطعات DNA طی واکنش

زنجیرهای پلیمراز انجام میشود. این روش ساده اما موثر برای شناسایی چند شکلی است. نشانگرهای

RAPD علی رغم غالب بودن، به علت کم هزینه و قابل اجرا بودن به صورت همگانی بطور گسترده

برای بررسی تنوع ژنتیکی در گیاهان به کار رفته است. مشکل این فن آوری تکرار پذیری پایین یا نسبتاً

پایین آن است که به تغییر شرایط آزمایشگاهی، مواد مصرفی و لوازم مورد استفاده بسیار حساس میباشد

) Jones al et ,.0999 .)به رغم این محدودیت نشانگرهای RAPD این روش هنوز برای بررسی

تنوع ژنتیکی برآورد تشابهات و فواصل ژنتیکی، شناسایی و گروه بندی جوامع روشی مفید به شمار

میرود.

چند شکلی طولی قطعات تکثیری و وجود و عدم وجود آنها در این تکنیک از جهشهای نقطه ای که سبب

به وجود آمدن جایگاههای اتصال جدید و یا حذف جایگاههای اتصال آغازگر میشوند ناشی میشود. حذف

یا اضافه شدن قطعه ای از DNA درحد فاصل بین دو محل اتصال آغازگر نیز موجب اختالف در طول

.)۰۹۹۱ , .et al Powell( میگردد تکثیری قطعات

۳-۴-۲ چند شکلی طول قطعات تکثیر شده )AFLP)

روش Vos (AELP al et ,.0991 )به علت استفاده از دو آغازگر عمومی و استفاده از آنزیمهای برشی

برای برش DNA توانایی بیشتری از روشهایی نظیر RAPD دارد. در این روش ابتدا DNA با یک

جفت آنزیم برشی تیمار میشود. سپس سازگارها به دو انتهای بریده شده اضافه میشوند و باالخره PCR

در دو مرحله انجام میشود. در مرحله تکثیر اولیه، آغازگرها براساس سازگار و توالیهای مکان برشی

به همراه یک نوکلئوتید اضافی هستند. در مرحله تکثیر انتخابی بین دو تا سه نوکلئوتید اضافی به آغازگرها

اضافه میشود نوکلئوتیدهای اضافی به عنوان بازهای انتخابی عمل میکنند. زیرا فقط قطعات حاوی بازهای

مکمل داخلی تا محل برش و توالیهای سازگار تکثیر خواهند شد. پروفایل چند مکانی حاصل از این فن

آوری تکرارپذیری باالیی داشته )Jones al et, 0999 )و در یک ارزیابی، اطالعات زیادی را در

مکانهای مختلف درون ژنوم فراهم میکند. در حال حاضر در رابطه با شاخص چند شکلی، از موثرترین

سیستمهای موجود نشانگری محسوب میشود. این نشانگرها با فراهم آوردن قابلیت شناسایی نمونههای

تکراری و ناخالص بروز تشابهات و فواصل ژنتیکی و تعیین نمونههای خویشاوند نزدیک نقش قابل توجهی

در توصیف ژرم پالسم گیاهان فراهم می کنند )Jones al et, .0999.)

)Microsatellites( ها ماهواره ریز ۳-۴-۳

ریز ماهواره ها شامل واحدهای تکراری ۱-۰ جفت بازی مانند هستند که تعداد تکرار آنها در افراد مختلف

متفاوت است )۲۰۰۲, Jaroslava .)این اختالف میتواند ناشی از پدیده های مختلف از جمله کراسینگ

اور نابرابر )۲۰۰۰, Schlotterer ،)عدم جفت شدن ناشی از سرخوردن آنزیم DNA- پلی مراز در

طول رشته و یا خطاهای همانندسازی DNA در هنگام نسخه برداری از نواحی تکراری باشد )Sia et

al ,.2111 .)همچنین جهش در واحدهای تکراری نیز در ایجاد تنوع در ریزماهواره ها نقش دارد.

مکانهای ریزماهواره ها بیشتر از توالیهای ژنی، جهش مییابند .

تشخیص چند شکلی در ریزماهواره براساس طراحی آغازگرهایی برای نواحی احاطه کننده آنها میباشد.

ریزماهواره ها برای مطالعات تنوع ژنتیکی بسیار مفید هستند، زیرا این نشانگرها تک مکانی و همبارز

بوده و چند شکلی باالیی دارند )Morgant al et ,.0991 .)کیفیت و محتوای اطالعات میتواند به وسیله

تکثیر و کاربرد اتوماسیون افزایش یابد. بدین معنی که، از چند مکان مختلف ریزماهواره به همراه تعداد

زیادی نمونه میتوان اطالعات کسب کرد. همچنین ریزماهواره ها نشانگرهای قوی هستند و برای مبادله

در بین آزمایشگاهها مناسب هستند و اطالعات قابل اعتمادتری را برای ذخیره کردن در بانک اطالعاتی

فراهم میکنند. به همین دلیل ریزماهواره ها به طور فزآینده برای بررسی تنوع ژنتیکی در خزانه های

ژنی گیاهان زراعی و تشکیل بانک های اطالعاتی ارقام گیاهان زراعی استفاده می شوند. این نشانگرهای

را می توان برای تجزیه ژنتیکی جمعیت و همچنین به عنوان جایگزین، برای انگشت نگاری DNA مرسوم

در تعیین هویت و کاربردهای منطقی به کار برد. یکی از محدودیت های عمده در توسعه این نشانگرها

هزینه و زمان الزام در طراحی اولیه آغازگرها میباشد. که به بازده آهسته تر آنها به عنوان نشانگرهای

مولکولی در گیاهان در مقایسه با حیوانات منتهی شده است. مشکل دوم ریزماهواره ها این است که طریقه

جهش آنها با مدلهای جهش مرسوم توالی ژنی بخوبی مطابقت نمیکند. اگر چه روشهای تحلیلی خاص

برای غلبه بر این مشکل طرح ریزی شده اند )۲۰۰۲ , Karp .)برای این منظور دومدل جهش ارایه شده

است.

– مدل جهش گام به گام )SSM[ 1)]

براساس این مدل حذف یا اضافه شدن یک یا چند واحد تکراری سبب چند شکلی در جایگاههای ریزماهواره

می شود و یک گام معادل تغییر در یک واحد تکراری بوده و تنوع ریزماهوارهها از نظر اندازه، به علت

تفاوت در تعداد گامها است و هر گام از گام بعدی توسط یک واحد تکراری جدا میشود ) Schlotterer

۲۰۰۰ .), به طور کلی، این مدل در تعیین روابط بین ساختار افراد و جمعیت مدلی برتر به حساب میآید.

– مدل اللی نامحدود )IAM[1)]

بر طبق این مدل محدودیتی در مورد اندازه ریزماهواره ها وجود ندارد و با ایجاد یک جهش، تعداد

واحدهای تکراری تغییر میکند. پس در این مدل همیشه اللهایی در جمعیت به وجود میآید که قبالً وجود

نداشته اند. از آنجا که تغییرات ریزماهواره بسیار سریع است پس میتوانند در مطالعات تکاملی جمعیت

مورد استفاده واقع شوند)۲۰۰۱, Weir and Huang ; 2000, Schlotterer )این مدل جانشینی

برای مدل جهش گام به گام محسوب می شود )Prmberton al et ,.0991.)

 

جوابی بنویسید

Verification: 2eb47d17cfb1428b
رفتن به نوارابزار